Het zeekleigebied dat we met deze kanoroute doorkruisen, heeft zijn ontstaan te danken aan de zeespiegelrijzing na de laatste ijstijd. De hier gelegen veenmoerassen werden door de zee overspoeld en bedekt met zand en klei. In rustige tijden bleven de hoogst opgeslibde delen bij normale vloed droog en raakten begroeid. Zo'n 2600 jaar geleden vestigden de eerste mensen,afkomstig van de hogere zandgronden, zich op deze vruchtbare kwelders. In perioden van zeespiegelrijzing die hierna nog volgden, wierpen de mensen eerst wierden op en later ook dijkjes. De kwelderkreken van weleer werden afwateringskanalen, waarin sluizen (zijlen) werden gelegd.

Tijdens deze route varen we door een paar van deze maren en diepen. Op onze tocht kunnen we langs de oevers valeriaan enpaarse morgenster zien. Laatstgenoemde plant bloeit in juni met grote paarse 'paardebloemachtige' bloemen. Het is eenzeldzame plant die buiten het kleigebied van Groningen weinig voorkomt. Er is een grote kans dat we de waterhoen en kleine karekiet tegenkomen. Die zijn in dit gebied goed vertegenwoordigd. In de bosjes langs de oever zingt de bosrietzanger.

De routebeschrijving begint bij kanoherberg 't Regthuis in Onderdendam.

1.Onderdendam

Dit dorp ontstond op de plek waar een aantal maren samenvloeide in een afwateringskanaal, het Winsumerdiep. Een paar keer per jaar hield het voor de afwatering verantwoordelijke Winsumer- en Schaphalsterzijlvest een waardag (vergadering). Tot 1621 vond deze bijeenkomst plaats in een herberg,. Daarna in een eigen pand met inwonende kastelein. Bij de oprichting van het waterschap Hunsingo in 1856 lag het voor de hand dir zijlvesterhuis tot waterschapshuis te maken. Tegenover het waterschapshuis staat kanoherberg 't Regthuis. Daar hielden van 1811 tot 1885 het vredegerecht en het kantongerecht zitting. In een uitbouw boven het water werdende veroordeelden bewaard. Onderdendam was in de tijd van de trekvaart een belangrijke haven- en overslagplaats. Het beeld van de scheepsjaagster herinnert hieraan.

We volgen het Winsumerdiep in westelijke richting. Na circa 300 meter slaan we rechtsaf. We varen het Warffumermaarop.

2.Schaiftil

In 1658 raakte het zijlvest betrokken bij de aanleg van trekpaden en-vaarten. Oude wateren werden uitgediept, nieuwe waterwegen gegraven en sommige zijlen opgeruimd. In de langs het maar aangelegde trekweg treffen we een scheve brug aan. Deze heeft de toepasselijke Groningse naam 'schaiftil' (til = (vaste)brug). Wie hier wil pauzeren vaart circa 20 meter, rechtsaf onder de brug door. Daar is op de linkeroever een picknickplaats.

Na circa 3 kilometer varen we onder de brug, de Haantil, door. Na circa 750 meter slaan we rechtsaf, het Verbindingskanaaal in. Kanovaarders van 'camping Zuiderhorn' peddelen via het Warffumermaar in zuidelijke richting en slaan linksaf het Verbindingskanaal in. We maken een haakse bocht naar het noorden. Na circa 800 meter slaan we in de volgende bocht rechtsaf, het Koksmaar in. Hier moeten we de kano even overdragen.

3.Koksmaar

We peddelen nu door een gebied met een aantal oost-west gerichte maren. Na het verlanden van de Fivelboezem heeft de afwatering hier een andere richting gekregen, namelijk naar het Reitdiep in het westen. Het Koksmaar is later niet, zoals het Warffumermaar, een trekvaart geworden.

Na circa 3 kilometer mondt het Koksmaar uit in het Boterdiep. We dragen de kano weer over en gaan rechtsaf, richting Kantens. Er is een pauzemogelijkheid bij 'de Boterbloem'.

4.Boterdiep

Dit kanaal, dat loopt van de stad Groningen tot Uithuizen, is in 1659 ontstaan als scheepvaartverbinding. Bij de aanleg werd voor het grootste gedeelte gebruik gemaakt van bestaande waterloopjes. Die werden uitgegraven en verdiept. Zo werden de in Onderdendam uitkomende maren, het Bedumer- en het Deelstermaar, onderdelen van het Boterdiep.

5.Kantens

De oudste vermelding van het wierdedorp Kantens is uit 1326. De kerk middenin het dorp stamt echter al uit het midden van de 12e eeuw. De bijbehorende toren met steunbeer is overigens 17e eeuws. Een andere markante verschijning in dit dorp is 'Grote Geert', een in 1818 gebouwde stellingmolen. Van oorsprong was hij laag, maar in 1852 werd de molen omhooggebracht tot een stellinghoogte van 38 voet.

We varen verder over het Boterdiep naar Middelstum. Wie even wil uitstappen in Middelstum vaart onder de brug door en kan na circa 40 meter aanleggen aan de linkeroever.

6.Middelstum

De geschiedenis van dit wierdedorp wordt beheerst door de jonkergeslachten die hier woonden. Midden in het dorp staat de bestbewaarde laatgotische dorpskerk van de provincie Groningen. Deze, naar de heilige Hippolytus genoemde kerk, werd in 1445 gesticht door de van een kruistocht teruggekeerde ridder Onno van Ewsum. Tegenover de kerk bevidt zich de gerestaureerde 17e eeuwse bakkerij Mendels. Dit is nu een bakkerijmuseum.

We varen verder over het Boterdiep. Na circa 1 kilometer komen we bij de brug Fraamklap. Hier houden we rechts aan. Wie wil pauzeren kan aanmeren bij het café in Fraamklap.

7.Fraamklap

Deze ophaalbrug of 'klap' dankt haar naam aan een ooit oostelijker gelegen borg van de familie Ferathema. In de loop van de 15e eeuw ontwikkelde deze familienaam zicht tot Frama en nog later tot Fraam.

In het volgende stukje van het Boterdiep groeien enkele bijzondere planten. In het voorjaar zien we de roomkleurige pluimen van de poelruit en 's-zomers het felle paars van de kattestaart. Beide soorten zijn zeldzaam in het kleiland.

Na circa 1 kilometer komen we bij het gemaal Den Deel. Dit is een zelfbedieningssluis. Op de borden staat aangegeven hoe de sluis werkt. We varen door naar onderdendam.

Kanovaarders van 'Camping Zuidhorn' lezen nu verder bij 1, Onderdendam.

Bron: Kanoroute GR 4 Onderdendam van ANWB en Provinciale VVV Groningen.© 1994