Tijdens een groot deel van deze kanoroute peddelen we door het open landschap van de voormalige Fivelboezem. Deze trechtervormige zeeboezem is deoorspronkelijke monding van de Fivel, een riviertje dat in het zuidelijk gelegen veengebied ontsprong. Door de aanslibbing van zeeklei ontstonden langs de oevers van de Fivelboezem hoger gelegen kwelderwallen. Hierop vestigden zich zo rond 600 voor Christus de eerste bewoners. Om zich tegen overtsromingen te beschermen hoogden ze hun woonplaatsen op tot wierden. We passeren op deze tocht de wierden Eenum, Eenumerhoogte en Leermens. In de loop van de middeleeuwen slibde de Fivelboezem dicht en werd stapsgewijs ingedijkt.

De route begint bij eetcafé Oosterwijtwerd. We varen in westelijke richting via het Eenumermaar.

1.Boerderij met dwarshuis

Vlakbij het startpunt zien we aan de linkjerkant een boerderij met een dwarshuis. In de loop van de 19e eeuw lieten rijke boeren grote woonhuizen vóór hun schuren bouwen. Op vallend is de symetrische opbouw. De voordeur met gestucte lijst zit middenin de voorgevel. Links en rechts hiervan zien we twee evengrote ramen. Het voorhuis zit door middel van een 'hals' aan de schuur vast

Bij dorpshuis 'De Schans', dat aan de rechterkant ligt, houden we links aan. We varen door de duiker. We peddelen om Eenum heen. Na 300 meter zien we links een steiger liggen.

2.Eenum

Eenum en Eenumerhoogte zijn wierdedorpen in het 'oude' land ten zuiden van de Fivelboezem.Met z'n vijf meter is de Eenumerhoogte de hoogste wierde in Groningen. Tussen 500 voor Christus en 1100 na Christus werden veel wierden opgehoogd. Dit was niet alleen het gevolg van het ophopen van afval, maar werd ook doelbewust gedaan. Op die manier wist men woonplaats en akkers tegen overstromingen te behoeden. Vanaf de tweede helft van de vorige eeuw werden veel wierden afgegraven. De wierdegrond is namelijk vruchtbaar en werd als meststof gebruikt op de arme veen- en zandgronden. Deze beide wierden -grotendeels afgegraven- zijn door het Eenumermaar van elkaar gescheiden. Op de wierde van Eenum staat een sober bakstenen kerkje dat uit de tweede helft van de 12e eeuw dateert.

We varen in noordelijke richting. Vlakbij Zeereep, nadat we de brug over de Toilweg zijn gepasseerd, zien we een steiger. Ook in het begin van de Gasthuizermaar kan bij een steiger worden aangelegd. Na circa 1,5 kilometer komen we bij een kruising. We gaan rechtsaf het Oude Maar in, richting Zijldijk.

3.Het Oude Maar

Het Oude Maar, waar we nu over varen, is een restant van de verdwenen Fivel. Veel Groninger watertjes hebben de naam 'maar'. Van oorsprong zijn het meestal kronkelende, natuurlijke stroompjes. Tegenwoordig worden ook door mensen gegraven kanalen 'maar' genoemd, zoals het Zijldijkstermaar. Dit maar is grgraven in het kader van de ruilverkaveling.

We vervolgen onze tocht en komen in Zijldijk.

4.Zijldijk

Zijldijk ontstond aan een noord-zuid lopende Fiveldijk, de hoofdweg door het dorp, die rond 1300 is aangelegd. Het dorp dankt zijn naam aan twee zijlen (sluizen) in de dijk. Door deze uitwateringssluizen werd het overtollige water uit het ingepolderde gebied geloosd. Aan de oostkant van de huidige weg lag in de 14e eeuw de open kwelder. De oorspronkelijke bebouwing van Zijldijk bestaat voor een groot deel uit kleine arbeiderswoningen. De meeste boerderijen liggen buiten het dorp. Dit geldt voor de meeste Noord-Groninger dijkdorpen

Hier is een overdraagplaats om over te stappen in het Zijldijkstermaar. We steken hier schuin de weg over. Vanuit het Zijldijkstermaar peddelen we automatisch het Zandstermaar op

5.'t Zandt

't Zandt dankt z'n naam aan de ligging op een zandplaat in de vroegere Fivelboezem. Net als Zeereep en Zijldijk is ook 't Zandt een dijkdorp. Ten zuiden van het dorp zien we links een boerderij met de naam Alberdaheerd. Op deze plek heeft lange tijd een borg gestaan met dezelfde naam. Hier woonde tot in de 18e eeuw het belangrijke Groninger geslacht Alberda. De borg is verdwenen. Het borgterrein met grachten, bomen en oprijlaan is bewaard gebleven. Aan de oprijlaan staat het in 1865 gebouwde theekoepeltje op palen. Ook is er een duiventil. Eén van de rechten van de bewoners van de borg was het houden van duiven. De dieren waren een gewaardeerd gerecht en de mest kon worden verkocht. Een nadeel was dat de duiven schade toebrachten aan de
landbouwgewassen.

Na circa 1 kilometer komen we bij de Schatsborg. Hier peddelen we circa 40 meter door een duiker. We komen vervolgens op de Leermenstermaar. Vlak na de duiker ligt een steiger waar kan worden aangemeerd. We varen om Leermens heen. Rechts zien we een haventje, voorzien van douche, toilet en kampeergelegenheid.

6.Leermens

Net als Eenum ligt Leermens in het 'oude' land. Het is een cirkelvormig wierdedorp met een dubbele 'ringweg'. Middenop de wierde staat een hele oude kerk. IN de 10e of 11e eeuw werd begonnen met de bouw van een eenvoudige tufstenen kerk. Een deel hiervan is bewaard gebleven. De grijze, ietwat poreuze tufsteen is van vulkanische oorsprong. Via de Rijn en IJssel werd deze steensoort uit de Eiffel aangevoerd. In de loop van de tijd is de kerk vele malen verbouwd. 'Hai is om Leerms kommen' is een bekende Groninger uitdrukking. Hiermee wordt op spottende wijze gezegd dat de betreffende persoon weet wat er in de wereld te koop is.

Bij het haventje slaan we rechtsaf. Na circa 1 kilometer komen we terug bij het startpunt, eetcafé Oosterwijtwerd.

Bron: Kanoroute GR 5 Wirdum van ANWB en Provinciale VVV Groningen.© 1994